4.1 Isınma, basınç ve rüzgâr
Atmosfer Güneş'ten doğrudan değil, büyük ölçüde ısınan yer yüzeyinden ısınır. Bu yüzden troposferde yükseldikçe sıcaklık ortalama her 100 m'de yaklaşık 0,65 °C azalır. Isınan hava genişler, yükselir ve yerde alçak basınç oluşturur; soğuyan hava çöker ve yüksek basınç oluşturur. Rüzgâr, yüksek basınçtan alçak basınca doğru eser; basınç farkı ne kadar büyükse rüzgâr o kadar hızlıdır.
Dünya'nın dönmesi, hareket eden havayı Kuzey Yarım Küre'de sağa, Güney Yarım Küre'de sola saptırır (Coriolis etkisi). Ekvator'da ısınıp yükselen hava yaklaşık 30° enlemlerinde çöker (Hadley hücresi); burada dönenceler yüksek basınç kuşağı ve büyük çöller oluşur. 60° civarındaki dinamik alçak basınç kuşağı ile kutup yüksek basınçları arasında Ferrel ve kutup hücreleri yer alır. Bu dolaşım alize, batı ve kutup rüzgârlarını oluşturur.
FormülOrtalama sıcaklık azalımı ≈ 0,65 °C / 100 m · Kuru adyabatik ≈ 1 °C / 100 m · Doygun (nemli) adyabatik ≈ 0,5 °C / 100 m
4.2 Nem, bulut ve yağış
Mutlak nem, havadaki su buharının miktarıdır (g/m³). Maksimum nem, havanın o sıcaklıkta taşıyabileceği en fazla su buharıdır ve sıcaklıkla artar. Bağıl nem, mutlak nemin maksimum neme oranıdır. Hava soğutulursa maksimum nem düşer, bağıl nem yükselir; %100'e ulaştığı sıcaklığa çiğ noktası denir. Bu noktadan sonra yoğuşma başlar, bulut ve sis oluşur.
Yükselen hava genişleyip soğur ve yağış bırakır. Yamaç (orografik) yağışında nemli hava bir dağ yamacına çarpıp yükselir: Doğu Karadeniz'de nemli kuzey rüzgârları Kaçkar Dağları'na çarptığı için Rize yılda yaklaşık 2200 mm yağış alır. Konveksiyonel yağış ısınan havanın yükselmesiyle (ilkbaharda İç Anadolu'da öğleden sonra sağanakları), cephe yağışı ise sıcak ve soğuk hava kütlelerinin karşılaşmasıyla oluşur.
FormülBağıl nem (%) = mutlak nem ÷ maksimum nem × 100
4.3 Fön ve Türkiye'nin iklimleri
Nemli hava dağa tırmanırken önce kuru adyabatik oranla (her 100 m'de yaklaşık 1 °C) soğur; çiğ noktasına ulaşıp yoğuşma başlayınca açığa çıkan gizli ısı nedeniyle doygun adyabatik oranla (yaklaşık 0,5 °C) soğumayı sürdürür ve yağış bırakır. Dağı aşıp alçalırken ise kurumuş olduğu için kuru adyabatik oranla ısınır. Sonuçta dağın ardına aynı yükseltide daha sıcak ve kuru bir rüzgâr iner: fön. Bu yüzden dağların rüzgâr almayan yamaçları kurak kalır (yağış gölgesi).
Türkiye'de üç ana iklim görülür. Akdeniz ikliminde yazlar sıcak ve kurak, kışlar ılık ve yağışlıdır; doğal bitkisi makidir. Karadeniz ikliminde her mevsim yağışlıdır; gür ormanlar yetişir. Karasal iklimde yaz–kış sıcaklık farkı büyüktür ve yağış azdır; İç Anadolu'nun etrafının dağlarla çevrili olması deniz etkisini engeller ve bozkırı oluşturur.
Anahtar terimler
- Coriolis etkisi
- Dünya'nın dönmesinin hareket eden hava ve suyu saptırması.
- Çiğ noktası
- Havanın doygun hâle gelip yoğuşmanın başladığı sıcaklık.
- Fön
- Dağı aşıp alçalan, ısınmış ve kurumuş rüzgâr.
- Yağış gölgesi
- Dağın rüzgâr almayan, kurak kalan yamacı.
Ünite sonu soruları
Önce kendin çöz, sonra çözümü aç.
Deniz kıyısında sıcaklık 25 °C iken, ortalama sıcaklık azalımına göre 2000 m yükseklikteki bir yaylada sıcaklık yaklaşık kaç °C olur?
Çözümü göster
2000 m ÷ 100 = 20 adım; 20 × 0,65 = 13 °C azalma. 25 − 13 = 12 °C. Yaz aylarında yaylalara çıkılmasının nedeni budur.
20 °C sıcaklıktaki nemli hava deniz seviyesinden bir dağa tırmanıyor. Çiğ noktasına 1000 m'de ulaşıyor ve dağın zirvesi 3000 m. Hava zirveyi aşıp dağın ardındaki deniz seviyesine indiğinde sıcaklığı kaç °C olur? (kuru 1 °C/100 m, doygun 0,5 °C/100 m)
Çözümü göster
0–1000 m: kuru oran, 10 °C azalır → 10 °C. 1000–3000 m: doygun oran, 2000 m × 0,5/100 = 10 °C azalır → zirvede 0 °C. İniş 3000 m, kuru oran: 30 °C ısınır → 30 °C. Hava, başladığı yükseltide 10 °C daha sıcak ve çok daha kuru inmiştir: fön etkisi.
Bir odada mutlak nem 8 g/m³, o sıcaklıktaki maksimum nem 20 g/m³'tür. Bağıl nem yüzde kaçtır? Oda soğutulup maksimum nem 8 g/m³'e düşerse ne olur?
Çözümü göster
Bağıl nem = 8 ÷ 20 × 100 = %40. Maksimum nem 8 g/m³'e düşünce bağıl nem %100 olur: hava çiğ noktasına ulaşmıştır. Daha fazla soğuma yoğuşmaya yol açar; soğuk camlarda su damlacıkları belirir.
Dünya'nın büyük çölleri (Sahra, Arabistan, Avustralya çölleri) neden 20°–30° enlemleri çevresinde toplanmıştır? Genel atmosfer dolaşımıyla açıklayın.
Çözümü göster
Ekvator'da yükselen hava nemini yağış olarak bırakır, kurumuş hâlde yüksekten kutuplara doğru ilerler ve yaklaşık 30° enlemlerinde çöker (Hadley hücresi). Çöken hava ısınır, bağıl nemi düşer ve bulut oluşmaz: dönenceler yüksek basınç kuşağı oluşur. Sürekli yüksek basınç ve kuru hava, çölleri meydana getirir.