Nüfus ve yerleşme

6.1 Nüfusun ölçüleri

Doğum oranı ve ölüm oranı genellikle bin kişi başına (‰) verilir. Doğal nüfus artış hızı, doğum oranı ile ölüm oranının farkıdır: doğum ‰15, ölüm ‰6 ise doğal artış ‰9, yani %0,9'dur. Göçle gelen ve gidenler de hesaba katılınca toplam nüfus değişimi bulunur. Doğurganlık hızı ise bir kadının ömrü boyunca ortalama kaç çocuk doğurduğunu gösterir; nüfusun kendini yenilemesi için yaklaşık 2,1 olmalıdır.

Bir nüfusun sabit hızla büyürken ne kadar sürede ikiye katlanacağını "70 kuralı" ile tahmin edebiliriz: 70'i yüzde cinsinden büyüme hızına böl. Bağımlılık oranı ise çalışma çağındaki (15–64 yaş) her 100 kişiye düşen çocuk (0–14) ve yaşlı (65+) sayısıdır; ekonominin taşıdığı yükü gösterir.

FormülDoğal artış (‰) = doğum oranı − ölüm oranı · İkiye katlanma süresi ≈ 70 ÷ büyüme hızı (%) · Bağımlılık oranı = (0–14 + 65+) ÷ (15–64) × 100 · Aritmetik yoğunluk = nüfus ÷ alan

6.2 Demografik dönüşüm ve piramitler

Demografik dönüşüm modeli, ülkelerin gelişirken geçirdiği evreleri anlatır. 1. evrede doğum ve ölüm oranları yüksektir, nüfus yavaş artar. 2. evrede sağlık ve beslenme iyileşir, ölümler hızla düşer ama doğumlar yüksek kalır: nüfus patlaması olur. 3. evrede kentleşme, kadınların eğitimi ve çalışma hayatına katılımıyla doğumlar da düşer. 4. evrede ikisi de düşüktür ve nüfus durağanlaşır. Bazı ülkeler, doğumların ölümlerin altına indiği 5. evreye, yani azalan nüfusa geçmiştir.

Nüfus piramidi yaş ve cinsiyet dağılımını gösterir. Geniş tabanlı, üçgen piramit yüksek doğurganlığı ve genç nüfusu (2. evre); düz kenarlı piramit dengeli nüfusu; tabanı daralmış, ortası ve üstü geniş piramit yaşlanan nüfusu gösterir. Türkiye'nin nüfusu yaklaşık 85,7 milyondur (2024). Doğurganlık hızı yaklaşık 1,5'e düşmüştür: nüfus hızla yaşlanmaktadır ve piramidin tabanı daralmaktadır.

6.3 Göç ve kentleşme

Göç, itici ve çekici etkenlerin sonucudur. Yetersiz iş, tarımda makineleşme, kuraklık ya da savaş insanları yerinden iter; iş olanakları, eğitim ve sağlık hizmetleri kentlere çeker. Türkiye'de 1950'lerden sonra tarımdaki makineleşme ve sanayinin büyümesi kırdan kente büyük bir göç başlattı; bugün nüfusun büyük çoğunluğu kentlerde yaşar.

Hızlı kentleşme, plansız yapılaşma, trafik, hava kirliliği, konut ve altyapı sorunları doğurabilir. Bir kentin bir ülkenin nüfusunun ve ekonomisinin çok büyük bir kısmını toplamasına (öncü kent) Türkiye'de İstanbul örnek gösterilir. Kentsel planlama, toplu taşıma ve deprem güvenli dönüşüm, sürdürülebilir kentlerin anahtarlarıdır.