2.1 Ölçek
Ölçek, haritadaki uzunluğun gerçek uzunluğa oranıdır. 1 : 100.000 ölçekli bir haritada 1 cm, gerçekte 100.000 cm yani 1 km'dir. Paydası küçük olan ölçek "büyük ölçek"tir: daha küçük bir alanı daha ayrıntılı gösterir. Bir kent planı 1 : 5000, bir Dünya haritası 1 : 50.000.000 olabilir.
Alan hesaplarında dikkat: uzunluklar ölçekle orantılıysa alanlar ölçeğin karesiyle orantılıdır. Bir harita 2 kat büyütülürse aynı yerin haritadaki alanı 4 katına çıkar. Ölçek değiştirirken her zaman önce birimleri eşitle: 1 km = 100.000 cm, 1 km² = 10¹⁰ cm².
FormülGerçek uzunluk = harita uzunluğu × ölçek paydası · Gerçek alan = harita alanı × (ölçek paydası)²
2.2 İzohipsler ve eğim
İzohipsler (eş yükselti eğrileri), deniz seviyesinden aynı yükseklikteki noktaları birleştiren çizgilerdir. Aralarındaki yükseklik farkına eş yükselti aralığı denir. Eğriler sıklaşıyorsa eğim fazladır, seyrekleşiyorsa azdır. İç içe kapalı eğriler tepeyi, en içtekinin yükseltisi azalıyorsa çukuru gösterir. Vadilerde izohipsler "V" çizer ve V'nin ucu yükseltinin arttığı yöne, yani akarsuyun yukarı çığırına bakar; sırtlarda ise uç alçalan yöne bakar.
Eğim, iki nokta arasındaki yükselti farkının yatay uzaklığa oranıdır ve genellikle yüzde olarak verilir. 100 m yatay yolda 8 m yükselen bir yolun eğimi %8'dir. Eğim hesaplarında yatay uzaklık haritadan ölçekle bulunur, yükselti farkı izohipslerden okunur.
FormülEğim (%) = yükselti farkı ÷ yatay uzaklık × 100
2.3 Projeksiyonlar
Bir küre yüzeyi düz bir kâğıda yırtılmadan ya da gerilmeden aktarılamaz; bu yüzden her harita projeksiyonu bir şeyi bozar: alanı, şekli, uzaklığı ya da yönü. Mercator projeksiyonu açıları ve kısa mesafede şekilleri korur; üzerinde sabit pusula yönündeki rotalar düz çizgi olduğu için denizcilikte yüzyıllarca kullanıldı. Ama kutuplara doğru alanları çok büyütür.
Mercator haritasında Grönland Afrika kadar büyük görünür; gerçekte Afrika yaklaşık 14 kat büyüktür. Alanları doğru göstermek isteyen eş alanlı projeksiyonlar ise şekilleri bozar. Doğru projeksiyon, haritanın amacına göre seçilir: nüfus yoğunluğu haritası için eş alanlı, uçak rotaları için büyük daireleri gösteren projeksiyonlar uygundur.
Anahtar terimler
- Büyük ölçek
- Paydası küçük, dar alanı ayrıntılı gösteren ölçek.
- İzohips
- Aynı yükseltideki noktaları birleştiren eğri.
- Eş yükselti aralığı
- Ardışık iki izohips arasındaki yükselti farkı.
- Projeksiyon
- Küre yüzeyini düzleme aktarma yöntemi.
Ünite sonu soruları
Önce kendin çöz, sonra çözümü aç.
1 : 250.000 ölçekli bir haritada iki kent arası 6,4 cm ölçülüyor. Gerçek uzaklık kaç km'dir? Aynı uzaklık 1 : 1.000.000 ölçekli haritada kaç cm olur?
Çözümü göster
6,4 × 250.000 = 1.600.000 cm = 16 km. 1 : 1.000.000 ölçekte 16 km = 1.600.000 cm → 1.600.000 ÷ 1.000.000 = 1,6 cm.
1 : 50.000 ölçekli haritada bir göl 8 cm² yer kaplıyor. Gölün gerçek alanı kaç km²'dir?
Çözümü göster
Haritada 1 cm = 50.000 cm = 0,5 km; 1 cm² = 0,5 × 0,5 = 0,25 km². 8 × 0,25 = 2 km². (Ölçeğin karesi kullanılır: uzunluğu doğrudan çarpmak hatalı olur.)
Bir izohips haritasında A noktası 1250 m, B noktası 750 m izohipsi üzerinde. 1 : 25.000 ölçekli haritada A ile B arası 10 cm. Ortalama eğim yüzde kaçtır? Bir yürüyüş yolu için uygun mu?
Çözümü göster
Yükselti farkı 500 m. Yatay uzaklık 10 × 25.000 = 250.000 cm = 2500 m. Eğim = 500 ÷ 2500 × 100 = %20. Ortalama %20 dik bir yokuştur; yürüyüş yolu zikzak (serpantin) çizilerek eğim azaltılmalıdır.
Bir öğrenci, Mercator haritasına bakarak "Grönland Afrika kadar büyük" diyor. Bu yanılgının nedenini açıklayın ve bir ülkenin büyüklüğünü karşılaştırmak için hangi tür projeksiyon kullanılmalı?
Çözümü göster
Mercator, paralelleri kutuplara doğru giderek açar; bu yüzden yüksek enlemlerdeki alanlar çok büyük görünür. Grönland 60°–83° K arasındadır, Afrika ise Ekvator çevresindedir. Gerçekte Afrika yaklaşık 30 milyon km², Grönland yaklaşık 2,2 milyon km²'dir (yaklaşık 14 kat). Alan karşılaştırmak için eş alanlı bir projeksiyon kullanılmalıdır.