5.1 Akarsular
Bir akarsuyun ve kollarının sularını topladığı alana havza denir; havzaları su bölümü çizgileri ayırır. Akarsuyun bir noktadan saniyede geçen su miktarına debi denir ve m³/s ile ölçülür. Debinin yıl içindeki değişimine rejim denir: kar erimesiyle beslenen Doğu Anadolu akarsularının debisi ilkbahar sonunda en yüksektir; Akdeniz ikliminde yaz kuraklığında debi çok düşer.
Akarsu, yukarı çığırında eğim fazla olduğu için aşındırır ve V biçimli vadiler, kanyonlar oluşturur. Aşağı çığırda eğim azalınca biriktirir: menderesler çizer, taşkın ovaları oluşturur. Denize ulaştığı yerde, getirdiği malzemeyi akıntı ve gel-git dağıtamıyorsa delta oluşur: Kızılırmak'ın Bafra, Yeşilırmak'ın Çarşamba ve Seyhan–Ceyhan'ın Çukurova deltası bunun örnekleridir. Kıyının derin olduğu ya da gel-git akıntılarının güçlü olduğu yerlerde delta yerine haliç oluşabilir.
FormülDebi (m³/s) = kesit alanı (m²) × akış hızı (m/s)
5.2 Toprak
Toprak, ana kayanın fiziksel ve kimyasal ayrışmasıyla oluşan mineral parçalarına, çürümüş canlı kalıntılarının (humus), su ve havanın karışmasıyla meydana gelir. Toprak oluşumunda iklim, ana kaya, yer şekilleri, canlılar ve zaman etkilidir; 1 cm toprağın oluşması yüzlerce yıl sürebilir. Olgun bir toprakta üstten alta A (humuslu üst toprak), B (yıkanıp gelen maddelerin biriktiği katman) ve C (ayrışmış ana kaya) horizonları görülür.
İklimin etkisiyle geniş alanlarda oluşan topraklara zonal (kuşak) topraklar denir: nemli tropiklerde yoğun yıkanma ile demir ve alüminyumca zengin, kırmızı laterit; tayga ormanlarında asitli ve yıkanmış podzol; yarı kurak bozkırlarda humusça zengin, çok verimli çernozyom ve kahverengi bozkır toprakları oluşur. Ana kayanın etkisi baskınsa intrazonal (Akdeniz'de kireç taşı üzerinde terra rossa), toprak henüz olgunlaşmamışsa azonal topraklar (alüvyon) görülür.
5.3 Biyomlar
Biyom, benzer iklimde gelişen benzer bitki ve hayvan topluluklarının oluşturduğu büyük ekosistemdir. Tropikal yağmur ormanları yıl boyu sıcak ve yağışlı Ekvator çevresinde yer alır; Dünya'daki türlerin çok büyük kısmını barındırır, ama besinlerin çoğu bitkilerde tutulduğu için toprakları şaşırtıcı biçimde fakirdir. Savanlar belirgin bir kurak mevsimi olan tropikal bölgelerde, çöller dönenceler çevresinde ve kıta içlerinde yer alır.
Orta enlemlerde Akdeniz makileri, yaprak döken ormanlar ve bozkırlar; yüksek enlemlerde iğne yapraklı tayga ve donmuş toprağıyla (permafrost) tundra yer alır. Yükselti, enlem gibi etki eder: bir dağın eteğinden zirvesine çıkarken, Ekvator'dan kutba gidiyormuş gibi biyomlar sırayla değişir. Kaçkar Dağları'nda gür ormanlardan alpin çayırlarına geçiş bunun güzel bir örneğidir.
Anahtar terimler
- Debi
- Bir akarsuyun bir noktadan saniyede geçen su miktarı.
- Rejim
- Akarsu debisinin yıl içindeki değişimi.
- Zonal toprak
- Oluşumunda iklimin baskın olduğu toprak.
- Biyom
- Benzer iklimde oluşan büyük bitki ve hayvan topluluğu.
Ünite sonu soruları
Önce kendin çöz, sonra çözümü aç.
Bir akarsuyun ölçüm yapılan kesiti 25 m genişliğinde ve ortalama 1,6 m derinliğinde; akış hızı 1,5 m/s. Debi kaçtır? Bu akarsu bir günde kaç m³ su taşır?
Çözümü göster
Kesit alanı = 25 × 1,6 = 40 m². Debi = 40 × 1,5 = 60 m³/s. Bir gün 86.400 s: 60 × 86.400 = 5.184.000 m³ (yaklaşık 5,2 milyon m³).
Tropikal yağmur ormanları Dünya'nın en verimli ekosistemlerindendir, ama kesilip tarlaya çevrildiklerinde toprak birkaç yılda verimsizleşir. Nedenini açıklayın.
Çözümü göster
Sıcak ve yağışlı iklimde ayrışma ve yıkanma çok güçlüdür; besinler topraktan hızla yıkanır (laterit). Ormanda besinler çoğunlukla canlı bitkilerde ve hızla çürüyen yaprak örtüsünde döner. Orman kesilince bu döngü kopar, yağmur kalan besinleri de yıkar ve toprak çabucak fakirleşir.
Kar erimesiyle beslenen bir akarsu ile Akdeniz iklimindeki yağmurla beslenen bir akarsuyun en yüksek ve en düşük debili aylarını karşılaştırın. Hangisinde baraj yapımı sulama için daha kritiktir?
Çözümü göster
Kar beslemeli akarsu: en yüksek debi ilkbahar sonu–yaz başı (kar erimesi), en düşük kış (su kar olarak depolanır). Akdeniz akarsuyu: en yüksek debi kış (yağışlı mevsim), en düşük yaz. Sulama ihtiyacı yazın en yüksek olduğundan, debinin tam o zaman düştüğü Akdeniz akarsuyunda kışın suyu biriktirecek baraj çok daha kritiktir.
Çernozyom toprakları neden Dünya'nın "tahıl ambarı" bölgelerinde (Ukrayna, Kazakistan, Kuzey Amerika bozkırları) yer alır?
Çözümü göster
Yarı kurak bozkırlarda yağış azdır, bu yüzden besinler yıkanıp gitmez. Her yıl kuruyan yoğun ot örtüsü toprağa bol humus katar; soğuk kışlar çürümeyi yavaşlattığı için humus birikir. Sonuç, kalın, koyu ve çok verimli bir toprak tabakasıdır; buğday gibi tahıllar için idealdir.